Artysta – Zawodowiec

09.03.2026

Czy system mnie widzi? Najważniejsze pytania i polecane strony www

Hanna Wróblewska

Przed Wami materiał towarzyszący wykładowi Czy system mnie widzi? Znajdziecie tu najważniejsze linki, a także odpowiedzi na pytania – te najczęściej pojawiające się oraz te, których nie zdążyliśmy zadać podczas wykładu.

 

Strony z informacjami na temat ustawy o zabezpieczeniu socjalnym osób wykonujących zawód artystyczny:

 

Strony dotyczące stawek i wynagrodzeń:

 

Przydatne linki związane z tematem droit de suite:

 

Stowarzyszenie i związki:

 

Stypendia ministerialne:

 

Pytania zadane podczas wykładu

 

Definicje i status artysty

 

Co to znaczy „artysta zawodowy”?

W świetle ustawy o socjalnym zabezpieczeniu osób wykonujących zawód artystyczny jest to tytuł składkowy uprawniający do opłacania składek oraz do ewentualnych dopłat. Przysługuje on osobom wykonującym działalność artystyczną w sposób: 1. profesjonalny, 2. stały i istotny, 3. przynoszący przychody, przy jednoczesnym braku innego tytułu składkowego. Oznacza to, że dotyczy artystów, którzy, nawet jeśli wykonują swoją działalność nieregularnie, czynią to nie incydentalnie. Działalność ta rozumiana jest jako profesjonalna, wykonywana osobiście działalność zawodowa w dziedzinie kultury, prowadzona w sposób stały, nastawiona na zewnętrzny odbiór oraz prowadząca bezpośrednio lub pośrednio do powstania utworu w rozumieniu art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. z 2025 r. poz. 24) albo artystycznego wykonania utworu. Ustawa obejmuje następujące dziedziny kultury: muzykę, sztuki wizualne (w tym sztuki plastyczne), sztuki performatywne, sztuki cyrkowe, teatr, film, literaturę, taniec, twórczość audiowizualną oraz twórczość ludową. Katalog ten obejmuje szeroki zakres twórczości, uwzględniając zarówno tradycyjne, jak i nowoczesne formy działalności artystycznej. Choć katalog ma charakter zamknięty, ustawodawca w sposób szeroki i włączający ujął różnorodne dziedziny działalności kulturalnej, co pozwala objąć regulacją różnorodne formy ekspresji artystycznej.

 

Kiedy artysta jest artystą profesjonalnym? Czy musi mieć magisterkę z uczelni wyższej lub dyplom ASP?

Nie jest wymagane posiadanie formalnego wykształcenia artystycznego. Istotne jest uczestnictwo w profesjonalnym obiegu kultury, czyli tworzenie, wystawianie lub publikowanie (np. w przypadku autorów czy fotografów). Związki i stowarzyszenia twórcze mają ścieżkę przyjęć dla osób bez dyplomu: np. ZPAP prosi o „dowody twórczej działalności i przygotowania zawodowego” i „referencje dwóch wprowadzających – członków rzeczywistych ZPAP”. Zatem tytuł artysty zawodowego dotyczy tych artystów, którzy wykonują zawód artystyczny i uzyskują z tego tytułu przychody i w tym sensie działają profesjonalnie. Może on też przysługiwać twórcom ludowym, którzy też byli obecni w procesie negocjacji tej ustawy.

 

Czy krytycy i kuratorzy niezależni z perspektywy systemu też są „artystami”?

Tak, jeśli prowadzą profesjonalną, wykonywaną osobiście działalność zawodową w dziedzinie kultury i wykażą dorobek, który podlega ochronie prawnoautorskiej – recenzje, teksty kuratorskie, koncepcja kuratorska.

 

System składek, status prawny i ubezpieczenia

 

Dlaczego wysokość składek nie miałaby być zależna od przychodu lub dochodu, jak progi podatkowe?

System będzie posiadał cenzus dochodowy – jeśli chodzi o prawo do dopłaty, gdyż wsparcie powinno być dedykowane osobom potrzebującym, nie zaś osobom, które osiągają znaczne przychody. Na tym etapie prawem do dopłat będą objęte artystki/artyści, których zarobki w przeciągu ostatnich 3 lat są poniżej 125 procent minimalnej. Wysokość dopłat będzie uzależniona od dochodu w danych miesiącach (wysokość dopłaty do składek do kwoty pensji minimalnej versus to, co wpływa z umów zleceń w różnych sumach co miesiąc).

Jak projektowane przepisy rozwiązują kwestię statusu artysty w okresach przejściowych, np. po utracie pracy, a przed ponownym uzyskaniem dopłat do składek?

Nie ma okresów przejściowych. Umowa o pracę – jeśli jest na niepełny etat - nie wyrzuca z systemu. Dochody z jej tytułu są brane pod uwagę. Jeśli jest się na niepełny etat i zarabia mniej niż płaca minimalna, to dopłata do składek ZUS jest proporcjonalna do luki w składce wynikającej z płacy minimalnej (zdrowotne jest płacone z części etatu). To, co uniemożliwia dalsze korzystanie z systemu, to zaprzestanie zawodu artystycznego, podjęcie działalności gospodarczej lub wejście do KRUS.

Czy system przewiduje automatyczny powrót do ubezpieczenia z tytułu statusu artysty?

Zawieszenie statusu artysty zawodowego (jako tytułu składkowego) na określony w ustawie czas wymaga procedury zainicjowanej przez samego artystę, podobnie rezygnacja ze statusu lub powtórne staranie się o tytuł na kolejny okres składkowy (tytuł ma być przyznawany na okres 3-5 lat).

Jak ustawa ma wpłynąć na możliwość posiadania emerytury, choćby minimalnej?

Emerytura minimalna należy się każdemu, kto wykaże minimalnie nieprzerwany okres 20-letni (dla kobiet) i 25-letni (dla mężczyzn) płacenia składek i osiągnie wiek 60 i 65 lat.  Ustawa poprzez m.in. dopłaty dla najmniej i najbardziej nieregularnie zarabiających ma umożliwić osiągnięcie choćby minimalnego okresu składkowego.

Jak będzie wpływać na składki to, że artysta zarejestrował się w urzędzie pracy i nie należy mu się zasiłek?

Zarejestrowanie na bezrobociu przerzuca na inny tytuł do ubezpieczeń. Składki na ubezpieczenia społeczne nie są opłacane, ale liczy się ten okres do okresów składkowych ze składką zero.

Czy artysta może płacić składki ZUS bez zakładania działalności gospodarczej?

Tak, podobnie jak osoby z tzw. wolnych zawodów.

Jeśli jestem ubezpieczona przez pracę męża, to czy w razie zmiany jego sytuacji zawodowej mogę starać się o status artysty zawodowego?

Tak, przy czym ubezpieczenie przez męża nie uwzględnia kwestii ZUS i przyszłych emerytur, zaś status artysty zawodowego daje uprawnienia do pakietu składek zdrowotnych i ubezpieczeniowych.

Jak rozliczać się jako artysta zawodowy nie mając jeszcze statusu artysty zawodowego?

Status artysty zawodowego musi zostać nadany, by zacząć się rozliczać zgodnie z tym tytułem składkowym.

 

Działalność gospodarcza, działalność nierejestrowana i dochody nieregularne

 

Jak system będzie postrzegał artystę, który płaci składki i rozlicza dochód z działalności gospodarczej, a w jej ramach sprzedaje też własną sztukę?

W takim przypadku artysta prowadzący działalność gospodarczą opłaca już swoje składki, więc nie jest mu potrzebny tytuł składkowy ze statusu artysty zawodowego.

Na bazie jakiej formy sprzedaży dzieła, np. komisowej lub aukcyjnej, system uzna, że artysta zarabia?

Na bazie deklarowanych w PIT dochodów i podatków.

Jak system będzie oceniał sytuację finansową artysty zarabiającego nieregularnie, np. jeden miesiąc powyżej minimum, potem kilka miesięcy bez dochodu?

Dla takich ludzi tworzymy ten system, zakładając, że średnio nie będą zarabiać więcej niż 125% płacy minimalnej w każdym z miesięcy danego roku kalendarzowego – wówczas będą objęci dopłatami w każdym miesiącu, w którym ich składki będą niższe niż te od płacy minimalnej.

 

Dorobek artystyczny i kryteria oceny

 

Na jakiej podstawie komisja będzie oceniać dorobek artystyczny osoby wnioskującej?

Zgodnie z obecną wersją projektu ustawy: Wniosek artysty powinien zawierać m.in. „dokumenty wskazujące na posiadany dorobek artystyczny, którymi mogą być dokumenty potwierdzające czas trwania i charakter działalności wykonywanej na podstawie umowy o pracę, umowy o dzieło, umowy zlecenia, a także katalogów z wystaw, recenzji, przyznanych nagród i wyróżnień lub: a) dyplom ukończenia szkoły artystycznej odpowiedniego typu lub dyplom ukończenia studiów na kierunku odpowiednim do wykonywanej działalności twórczej lub artystycznej, w tym w szczególności kierunków obejmujących sztukę pisania, takich jak „twórcze pisanie” lub pokrewnych, odpowiednich dla działalności literackiej, albo b) w przypadku działalności literackiej – dokumenty potwierdzające publikację utworów literackich w przestrzeni publicznej, w szczególności przez wskazanie numerów ISBN publikacji zarejestrowanych w katalogu Biblioteki Narodowej lub adresów bibliograficznych publikacji zamieszczonych w czasopismach, c) wydane przez właściwe stowarzyszenie zrzeszające twórców lub artystów zaświadczenie o nabyciu w drodze praktyki umiejętności zawodowych;”

 

Stypendia, granty, zapomogi i ograniczenia wiekowe

 

Czy stypendia i granty są kierowane jedynie do studentów uczelni artystycznych?

Nie, większość grantów i stypendiów skierowana jest do osób, które ukończyły już edukację i działają profesjonalnie. Stypendia dla studentów natomiast najczęściej są udzielane przez uczelnię lub poprzez (za pośrednictwem) uczelni (np. stypendia ministerialne).

Czy ograniczenia wiekowe w grantach i konkursach nie są dyskryminujące wobec starszych artystów?

Sprofilowanie konkursów (dla debiutantów, dla przedstawicieli jednego medium, dla osób z regionu) jest prawem organizatora i jeśli wynika to z jasnej polityki kulturalnej (podpartej np. diagnozą sytuacji i potrzebą wsparcia konkretnej grupy) nie powinno być traktowane jako dyskryminacja, zwłaszcza jeśli w tym samym czasie dostępne są konkursy grantowe, stypendia bez limitu wieku czy medium czy regionu. Większość stypendium i programów grantowych nie posiada też ograniczenia wiekowego.

Czy istnieją stypendia lub konkursy dla studentów historii sztuki?

To jest nieco inny obieg wiedzy. Jeśli chodzi o działalność naukową czy badawczą, to poleciłabym kontakt z uczelnią czy też sieć kontaktów międzyuczelnianych (programy Erasmus itp.). Są na pewno nagrody dotyczące prac magisterskich i stypendia doktoranckie. Jednym z takich konkursów jest np. Konkurs ±∞Zachęta (Magisterska\Doktorancka) organizowany przez Fundację GESSEL dla Zachęty – Narodowej Galerii Sztuki.

Jakie są kategorie „wybitności” w kontekście stypendium Młoda Polska?

Zgodnie z regulaminem konkursu komisja w ocenie wniosku bierze pod uwagę następujące kryteria: 1) dotychczasowe osiągnięcia twórcze Wnioskodawcy — w ramach kryterium ocenie podlegać będzie doświadczenie Wnioskodawcy w działalności, w dziedzinie której dotyczy wniosek stypendialny, zweryfikowane m. in. na podstawie: wystaw, koncertów i innych prezentacji sztuki, udziału w programach stypendialnych, udziału oraz uzyskanych nagród i wyróżnień w konkursach, wydanych publikacji itp.; każdorazowo pod uwagę brane są renoma wydarzenia i miejsc realizacji, status i ranga organizatora, 2) wartość artystyczną/twórczą Projektu Stypendialnego — w ramach kryterium ocenie podlegać będzie koncepcja artystyczna Projektu Stypendialnego oraz jej spójność, z uwzględnieniem czytelności głównego celu Stypendium, powiązania opisu programu z celem Projektu oraz wykazaniem znaczenia Stypendium dla Stypendysty, 3) wartość rekomendacji — w ramach kryterium ocenie podlegać będzie ranga twórcza rekomendujących oraz uzasadnienie odnoszące się do dorobku Wnioskodawcy i Projektu Stypendialnego, wykraczające poza informacje zawarte bezpośrednio we Wniosku, 4) znaczenie realizacji Projektu Stypendialnego dla rozwoju artystycznego/twórczego Wnioskodawcy i polskiej kultury — w ramach kryterium oceny podlegać będą treść i jakość informacji wskazanych we wniosku stypendialnym dotyczących wyżej wymienionych elementów. Więcej informacji w regulaminie konkursu: REGULAMIN KONKURSU PROGRAMU MŁODA POLSKA NA 2026 r.

 

Wynagrodzenie artysty, honoraria, instytucje i ekonomia sztuki

 

Jak w kontekście godziwej płacy ocenić praktyki galerii ZPAP, które żądają od Artysty opłacenia kosztów funkcjonowania wystawy?

ZPAP jest autonomicznym stowarzyszeniem, a jego działalność (jeśli nie jest sprzeczna z misją i prawem) podlega przede wszystkim kontroli osób, które się w nim zrzeszają, i organów wybranych przez walne zgromadzenie (komisja rewizyjna).

Gdzie konkretnie można znaleźć informacje o stawkach za prowadzenie warsztatów? I od czego te stawki zależą?

Instytucje mają określone stawki. Zwykle są one ujęte w odpowiednich dokumentach wewnętrznych, czasem publikowane na stronie. Sugerowałabym kontakt z działami edukacji lub programów publicznych lub także przez forum edukatorów muzealnych: Forum Edukatorów Muzealnych | FEM posts | Forum Edukatorów Muzealnych. Stawki uzależnione są od budżetów instytucji, ale też od zakresu i czasu trwania warsztatów.  Przykładowy link z informacją o wynagrodzeniach dla artystów/artystek (CSW Zamek Ujazdowski).

Jak artyści w Polsce mogą w praktyce utrzymać się wyłącznie ze swojej twórczości, bez dodatkowej pracy?

Podobnie jak poza Polską, w Polsce nie jest to łatwe. Wiele/wielu artystów/artystek ma dodatkową pracę. To kwestia pracy nad zmianą systemu, ale też poszerzenia grona odbiorców i akceptacji społecznej. Zobacz wykład Mai Demskiej z Bazy wiedzy

 

Galerie, wystawy, open calle i wejście do obiegu

 

Czy są w Polsce galerie sztuki przyjmujące artystów bez ukończenia ASP?

Ukończenie studiów rzadko jest kryterium samym w sobie przy kontaktach z galeriami sztuki. Klasyk sztuki współczesnej, Zbigniew Libera, nie ma dyplomu ukończenia studiów, a wybitny fotograf Wojciech Wilczyk jest absolwentem polonistyki. Uczelnie, poza dostępem do edukacji, sprzyjają nawiązywaniu relacji w grupie rówieśniczej, wchodzeniu w środowisko artystyczne, ale nie są warunkiem czy gwarantem osiągnięcia sukcesu.

Gdzie mogę się dowiedzieć, jakie warunki trzeba spełnić, aby uczestniczyć w wystawie zbiorowej lub solowej w Polsce?

Wystawy przeglądowe są organizowane często w formie open-calli, także niektóre konkursy – np. Bielska Jesień – konkurs malarski organizowany w trybie biennale. Wtedy organizator podaje też warunki, jakie powinna spełniać praca (wymiar, medium, tematyka). W formie konkursowej (open calla) jest też ustalany program project roomu w CSW Zamek Ujazdowski. Polecam śledzenie stron internetowych instytucji, aktywne uczestnictwo w życiu środowiska i dobre portfolio. 

Gdzie i jak można uzyskać informacje o planowanych wystawach, aby móc zaproponować swoje działania?

Każda instytucja publiczna ma swoją misję (ramy zainteresowań), którą określa statut, podobnie jak fundacje i stowarzyszenia. Większość z wyprzedzeniem ogłasza swoje plany. Do niektórych przedsięwzięć - wystaw poszukiwani są uczestnicy w formacie open-call, do innych zapraszają kuratorzy na bazie swego indywidualnego „researchu”, warto jest więc być aktywnym w środowisku.

Jak zwykle trafiają prace artystów na wystawy muzeów narodowych?

Na podstawie researchu kuratora lub zespołu kuratorskiego pracującego nad wystawą (zwykle w cyklu 2-3 letnim jeśli chodzi o planu muzeów narodowych i dużych instytucji publicznych)

Czy można i czy wypada bezpośrednio kontaktować się z kuratorem, który mógłby pomóc zorganizować indywidualną wystawę?

Tak, choć zawsze warto zacząć od kogoś ze środowiska rówieśniczego, można też wysyłać portfolio do galerii, by zdobywać zainteresowanie i uczestniczyć aktywnie w środowisku. Ale też nie można się obrażać, jeśli ktoś nie zechce – z różnych przyczyn – z nami współpracować. Myślę, że dużo na ten temat było też w poprzednich edycjach programu (ale też i tej – choćby wykład Karola Radziszewskiego)

Jak tak właściwie ma się sprawa z open callami? Czy coś je reguluje?

Każdemu profesjonalnemu open-callowi powinien towarzyszyć regulamin. Jeśli mamy poczucie, że coś jest nie tak, warto zadać pytanie lub skontaktować się np. z Obywatelskim Forum Sztuki Współczesnej bądź innym środowiskiem, by wymienić doświadczenia czy wątpliwości. Forum też dla swych członków oferuje porady prawne.

 

Uczelnie artystyczne, edukacja i faworyzacja ASP

 

Jak artysta z dorobkiem, ale bez dyplomu ASP, może skutecznie szukać stałego wsparcia w instytucjach?

Instytucje publiczne nie oferują nikomu stałego wsparcia (mają inną misję). Stale z artystami współpracują reprezentujące ich galerie komercyjne. Zasady, na jakich oferują współpracę, zależą od profilu danej galerii; dyplom ASP raczej nie jest tu warunkiem, a właśnie dorobek.

Czy instytucje honorujące legitymacje ASP i dające studentom tych uczelni więcej dostępu nie faworyzują tej grupy?

Każda instytucja ustala swój regulamin, tak, by był zgodny z prawem i odzwierciedlał misję instytucji. Powinna działać w ramach obowiązującego prawa, zaś nadzór nad nią sprawuje Organizator.

Czy istnieje możliwość wpływania na programy nauczania ASP, by młodzi artyści mieli lepszy start?

Tak studiujące osoby mogą razem (także z samorządem studenckim) postulować takie zmiany, najlepiej w oficjalnych pismach (każda instytucja ma obowiązek odpowiadać na pisma). Takie dyskusje na temat konkretnych propozycji zmian i praca nad ich wprowadzaniem mogą być też częścią samoorganizacji przydatnej również w późniejszym życiu artystycznym.

 

Prawo autorskie, droit de suite, dziedziczenie twórczości

 

Jak wygląda współpraca z ZAiKS-em w zakresie droit de suite?

Należy podpisać umowę o reprezentacji. Wszelkie informacje na stronach Zaiksu oraz na webinarze.

Czy z prawa droit de suite można skorzystać przy sprzedaży osobie prywatnej, bez udziału zawodowego podmiotu?

Nie, droit de suite dotyczy tylko zawodowej odsprzedaży (ale pierwsza bezpośrednia sprzedaż czy dar może być między osobami prywatnymi).

Czy „marszand” to po prostu zawodowy sprzedawca w kontekście droit de suite?

Tak, prowadzący działalność gospodarczą lub zatrudniony w antykwariacie, sklepie, galerii, domu aukcyjnym zajmującym się profesjonalnym handlem sztuką.

Jako profesjonalny artysta reprezentujący ojca, czy po jego śmierci będę mógł legalnie przejąć jego styl tworzenia i czerpać z tego zyski, także z wykorzystaniem AI?

Jeśli ma Pan wątpliwości natury prawnej, zawsze warto skonsultować się z prawnikiem (stowarzyszenia i związki artystyczne nieraz ułatwiają taki kontakt, by skonsultować się z fachowcem). Przy czym kwestie dotyczące AI ciągle są jeszcze prawnie nie do końca określone, także przez prawodawstwo Unii Europejskiej. Ostatnio pisano o wyroku, w ramach którego dzieła AI nie podlegają prawu autorskiemu. Jeśli chodzi o przejęcie stylu ojca jako strategię artystyczną, to już kwestia Pana negocjacji ze światem – czy zyska ona uznanie, czy nie. Część praw autorskich jest niezbywalna (nazwisko, autorstwo – dzieła więc powinny być podpisane nazwiskiem twórcy), ale istnieje też prawo do cytatu (również z uwzględnieniem źródła). Tworzenie w takim samym stylu było charakterystyczne dla familii artystycznych w XVII i XVIII wieku (np. rodziny Breughelów). W wiekach późniejszych raczej artyści starali się unikać naśladownictw i osiągnąć styl odmienny od rodziców (Jacek Malczewski i Rafał Malczewski). Na pewno jako legalny spadkobierca będzie miał Pan prawo do otrzymywania opłat z tytułu droit de suite przez 70 lat po śmierci ojca.

 

Cudzoziemcy, emigracja i artyści działający za granicą

 

Jakie prawa i możliwości mają artyści z Ukrainy mieszkający i pracujący w Polsce?

Współtworzą oni dość aktywnie środowisko artystyczne, warto więc nawiązywać bezpośrednie kontakty, i wymieniać się informacjami. Przez lata na rzecz uwidocznienia i integracji artystów zagranicznych działających w Polsce działała kuratorska, aktywistyczna i artystyczna *ZA Grupa – Yuriy Biley, Yulia Krivitch i Vera Zalutskaya. Grupa zawiesiła działalność, ale jej członkowie obecni są na scenie artystycznej i w sieci. Co do praw – zależy to od konkretnej sytuacji prawnej danej osoby (czy ma stały pobyt itp.) i konkretnych, choć zmieniających się, uregulowań prawnych.

Czy cudzoziemiec zamieszkujący w Polsce może ubiegać się o status artysty zawodowego?

Jeśli ustawa wejdzie w życie w niezmienionej w tym względzie formie to zgodnie z projektem ustawy: Art. 26. Wniosek o przyznanie statusu artysty zawodowego może złożyć: (…) 2) cudzoziemiec przebywający na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na podstawie zezwolenia na pobyt czasowy, o którym mowa w art. 139a ust. 7 lub art. 139o ust. 7 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach (Dz. U. z 2025 r. poz. 1079 i 1794) lub w związku z korzystaniem z mobilności krótkoterminowej pracownika kadry kierowniczej, specjalisty lub pracownika odbywającego staż w ramach przeniesienia wewnątrz przedsiębiorstwa na warunkach określonych w art. 139n ust. 7 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach, jeżeli zamieszkuje z dziećmi na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, z wyłączeniem cudzoziemców, którym zezwolono na pobyt i pracę na okres nieprzekraczający dziewięciu miesięcy, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy międzynarodowe o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej; 3) cudzoziemiec przebywający na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na podstawie zezwolenia na pobyt czasowy, o którym mowa w art. 151 lub art. 151b ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach, na podstawie wizy krajowej w celu prowadzenia badań naukowych lub prac rozwojowych, w związku z korzystaniem z mobilności krótkoterminowej naukowca na warunkach określonych w art. 156b ust. 7 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach, z wyłączeniem cudzoziemców, którym zezwolono na pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez okres nieprzekraczający sześciu miesięcy, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy międzynarodowe o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej; 4) obywatel państwa członkowskiego Unii Europejskiej, państwa członkowskiego Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) – strony umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym lub Konfederacji Szwajcarskiej oraz członkowie jego rodziny w rozumieniu art. 2 pkt 4 ustawy z dnia 14 lipca 2006 r. o wjeździe na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, pobycie oraz wyjeździe z tego terytorium obywateli państw członkowskich Unii Europejskiej i członków ich rodzin (Dz. U. z 2025 r. poz. 1164 i 1794), posiadający prawo pobytu lub prawo stałego pobytu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej; 5) przebywający na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej obywatel Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej, o którym mowa w art. 10 ust. 1 lit. b oraz d Umowy o wystąpieniu Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej z Unii Europejskiej i Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej (Dz. Urz. UE C 144 I z 25.04.2019, str. 1) oraz członkowie rodziny obywatela Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej, o których mowa w art. 10 ust. 1 lit. e lub f tej umowy.

Czy są granty lub możliwości pomocy artyście w Austrii?

Szukałabym odpowiedzi na stronach austriackich instytucji kultury, departamentów kultury ministerstwa i miejskich, organizacji KulturKontakt Austria, a w Polsce poprzez Austriackie Forum Kultury, gdzie pracują też ludzie związani ze środowiskiem artystycznym (Stanisław Welbel – kurator, Jacek Malinowski – artysta) – ich adresy dostępne są na stronach Austriackiego Forum Kultury w Warszawie.

Czy mieszkając od niedawna w innym kraju, ale mając całe życie związane z Polską, można brać udział w grantach w Polsce?

Najczęściej tak, choć to zawsze zależy od szczegółowego regulaminu danego stypendium czy konkursu grantowego, który np. może być skoncentrowany na artystach z danego regionu. Na szybko widzę też, że w stypendiach ministra wykluczone są osoby uczące się na zagranicznej uczelni (ale też studiujące w Polsce).

Czy polski artysta mieszkający za granicą może ubiegać się o stypendia i granty w Polsce, zachowując siedzibę za granicą?

Tak, choć to zawsze zależy od szczegółowego regulaminu danego stypendium czy konkursu grantowego.

Jak rozwiązać problem cła przy przesyłaniu prac na konkursy międzynarodowe?

Cło dotyczy tylko przypadków wysyłki poza Unię Europejską. Prace do wartości 150 euro są zwolnione z cła, dlatego można szacować wartość materiałów użytych do wykonania pracy, a nie samej pracy. Musi być to jednak wiarygodne (rzeźba z marmuru czy brązu tak opisana wzbudzi uzasadnione wątpliwości u służb celnych). W dokumentach warto podkreślić, że praca jest na konkurs i nie ma wartości handlowej (pod warunkiem, że nie zamierzamy jej sprzedawać później  w kraju, do którego wysyłamy). Możemy również posłużyć się międzynarodowym dokumentem celnym do odprawy czasowej, czyli karnetem ATA (w Polsce wydaje go Krajowa Izba Gospodarcza). Dzieło przewiezione przy jego wykorzystaniu powinno wrócić w ciągu roku do Polski (a więc nie można go sprzedać, podarować, zgubić). Sam dokument też jest płatny – 660 zł, więc raczej stosuje się do większych wysyłek/transportów niż do jednostkowej wysyłki na konkurs. Można też próbować połączyć siły z innymi uczestnikami konkursu.

 

Architektura, dziedziny pokrewne i pogranicza sztuki

 

Czy istnieją instytucje wspierające osoby działające na pograniczu architektury i sztuki?

Większość współczesnych galerii i instytucji sztuki współczesnej zainteresowana jest też projektami interdyscyplinarnymi z pogranicza sztuki i architektury: i tak MSN i Muzeum Warszawy organizują cykliczną wystawę Warszawa w Budowie, Zachęta – Narodowa Galeria Sztuki jest organizatorem konkursu na Pawilon Polski na Biennale Architektury w Wenecji, we Wrocławiu działa Muzeum Architektury, w Warszawie m.in. Pawilon Zodiak, Narodowy Instytut Architektury i Urbanistyki. Projekty z tego zakresu włącza w swój program CSW Zamek Ujazdowski. Prężnie działają (również pod kątem wydawniczym) Fundacja Centrum Architektury oraz Fundacja Instytutu Architektury, których członkowie wydają w Małopolskim Instytucie Architektury pismo Autoportret.

 

Dostępność

 

Czy są placówki artystyczne, które biorą pod uwagę również osoby niepełnosprawne?

Jest grupa osób artystycznych z niepełnosprawnościami obecnych w obiegu sztuki powszechnie rozumianej jako profesjonalnej. Na przykład Nadia Markiewicz czy Joanna Pawlik, które w swych dziełach często konfrontują się ze swoją niepełnosprawnością i społecznymi czy kulturowymi mechanizmami wykluczenia.  Podobnie choreograf i reżyser Rafał Urbacki – pionier choreografii krytycznej, poruszający m.in. kwestie tożsamości, wykluczenia, przestrzeni w sztuce dla alternatywnej motoryki – współpracował z wieloma teatrami i festiwalami profesjonalnymi. Szczególną widoczność zyskał w ostatnich latach Daniel Kotowski, głuchy performer i aktywny uczestnik polskiej sceny artystycznej. Obecnie współpracuje z Bogną Burską nad projektem do polskiego pawilonu w Wenecji. Do artystek, których twórczość zaczyna być dostrzegana, należy rysowniczka w spektrum autyzmu Aleksandra Rogala (ostatnio wystawa w Lengrenówce, oddziale Muzeum Karykatury w Warszawie i uczestnictwo w zbiorowej wystawie – Migotliwość Synaps w Trafo Stacji Sztuki w Szczecinie, wcześniej prezentacja w CSW Zamek Ujazdowski). Są też instytucje/galerie/fundacje skoncentrowane na osobach z niepełnosprawnością intelektualną (xGaleria Art. Brut w Lublinie). Profesjonalną platformę dla artystów z niepełnosprawnością (przede wszystkim aktorów z zespołem Downa) tworzy też Centrum Sztuki Włączającej Teatr 21. Niestety nie istnieje w Polsce stabilny system „supporting studio” jak w Anglii czy w Stanach Zjednoczonych, który wspierałby profesjonalną twórczość artystów z niepełnosprawnością. Nie ma u nas instytucji z pola sztuki wizualnych, które przyczyniałyby się do widoczności osób takich jak Nenna Kalu – laureatka ostatniej edycji Nagrody Turnera, czy Marlon Mullen, który rok temu miła wystawę w MoMA w Nowym Jorku także w tym profesjonalnym obiegu sztuki.

 

Instytucje publiczne, mechanizmy wsparcia i polityka systemowa

 

Czy w ramach ustawy rozważane są też rozwiązania długoterminowe, np. wsparcie w pisaniu aplikacji, szkolenia, większa dostępność przepisów?

Kwestiami tymi powinno się zająć nowa instytucja, czyli Centrum Edukacji Pracy Artystycznej (przekształcona z istniejącego Centrum Edukacji Artystycznej).  Do jej zadań będzie  należeć m.in. 1) wydawanie decyzji w sprawie przyznawania statusu artysty zawodowego (decyzje wydawane przez dyrektora Instytucji); 2) realizacja zadań w zakresie wydawania decyzji potwierdzających czas trwania i charakter działalności twórczej lub artystycznej (przejęcie obecnych zadań Komisji ds. Zabezpieczenia Emerytalnego Twórców); 3) obsługa Rady i Komisji Opiniującej; 4) współpraca z ZUS; 5) badanie sytuacji i możliwych kierunków rozwoju osób wykonujących zawód artystyczny; 6) analizowanie i rekomendowanie narzędzi wsparcia osób wykonujących zawód artystyczny; 7) analizowanie i rekomendowanie narzędzi podnoszących kompetencje osób wykonujących zawody artystyczne 8) współpraca z organizacjami zrzeszającymi osoby wykonujące zawód artystyczny

Powrót